Madalena Melissourgaki-Woźniak, polskiego pochodzenia, studiowała malarstwo, grafikę warsztatową, rysunek, projektowanie graficzne oraz multimedia na Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie oraz w Wyższej Szkole Artystycznej w Warszawie w latach 90. XX wieku. W ramach studiów uczęszczała także na zajęcia z historii sztuki, począwszy od prehistorycznej Grecji, której dzieła artystyczne miała okazję podziwiać podczas podróży. Ta podróż okazała się przełomowa w jej życiu – od tamtej pory mieszka, pracuje i tworzy w Grecji.
Melissourgaki to artystka wszechstronna i aktywna, zaangażowana w organizację festiwali sztuki oraz wystaw. Brała udział w dziesiątkach wystaw w Grecji i za granicą, zdobywając wyróżnienia w międzynarodowych konkursach artystycznych. Pracuje w wielu technikach, takich jak olej, pastele, węgiel, mozaika, ilustracja książkowa, instalacje wizualne, animacja czy rzeźba. Podczas studiów miała dużą swobodę w wyborze środków wyrazu, co było wspierane przez jej profesorów: Henryka Gostyńskiego, Błażeja Ostoję Lniskiego oraz Piotra Siwczuka. To właśnie dzięki otwartości akademickiego środowiska po raz pierwszy zetknęła się z instalacją artystyczną.
Po latach, we wrześniu 2023 roku, powróciła na Akademię Sztuk Pięknych w Warszawie, gdzie wyróżniła się swoją pracą dyplomową pt. „Ślady” (Imprints). Temat ten powraca w jej najnowszej wystawie „Instalacje – Przemieszczenia”, prezentowanej w Miejskiej Galerii Malevizi od 23 listopada 2024 do 23 stycznia 2025 roku. Wystawa ta jest próbą podzielenia się z publicznością nie tylko ideami artystycznymi i refleksjami społecznymi, ale także specyficznym medium, jakim jest sztuka instalacji.
Sztuka instalacji jako doświadczenie
W swoich instalacjach Melissourgaki zwraca szczególną uwagę na możliwość fizycznego „wejścia” odbiorcy w przestrzeń dzieła i uczestniczenia w nim. Instalacja artystyczna bywa określana mianem sztuki teatralnej lub sztuki doświadczenia, ponieważ opiera się na dialektycznej relacji między dziełem a widzem. Filozoficzne pytania o granice między podmiotem a przedmiotem sztuki oraz rola odbiorcy w procesie twórczym są kluczowe dla jej artystycznej koncepcji. Jak zauważyła Claire Bishop, „widz staje się podmiotem doświadczenia” – tak też jest w przypadku instalacji Melissourgaki.
Granice jej instalacji wizualnych często przenikają się z koncepcją sztuki konceptualnej, gdzie kluczowym elementem nie jest materiał czy forma dzieła, ale jego przekaz. Co więcej, w wielu przypadkach angażuje nie tylko wzrok odbiorcy, ale także inne zmysły – dźwięk (poprzez wykorzystanie muzyki, jak w instalacji inspirowanej Kalami), zapach (dzięki dodaniu elementów emitujących woń) czy dotyk (gdy widz może fizycznie dotknąć części dzieła, jak w instalacji Memento Mori). Wszystko to służy wzmocnieniu przekazu i nadaniu mu bardziej osobistego charakteru.
„Życie to powietrze i cicho przemija”
Jedna z prezentowanych instalacji nosi tytuł „Życie to powietrze i cicho przemija, tylko gdy zrobi krok, nie wraca”, zaczerpnięty z utworu Lefterisa Kalomirisa z muzyką Vasilisa Xylourisa. Dzieło składa się z różnorodnych nowoczesnych i starych materiałów: fotografii, mebli, zasłon, dywanów, sprzętów domowych, gazet, ubrań, narzędzi itp.
Inspiracją dla tej instalacji stała się wieś Kalami, położona na południu prefektury Heraklion, należąca do gminy Viannos. Miejscowość ta została stopniowo opuszczona w latach 70. XX wieku, gdy mieszkańcy zaczęli przenosić się do większych miast Krety w poszukiwaniu lepszych warunków życia. Melissourgaki odwiedziła Kalami w 2017 roku i uderzyła ją atmosfera porzucenia i zaniedbania. To doświadczenie stało się punktem wyjścia dla jej badań i twórczości, rozszerzając tematykę nie tylko na kwestię migracji ekonomicznej, ale także szerzej – na temat przemieszczenia ludzi w różnych kontekstach.
Przemieszczenie w jej dziełach bywa dosłowne, ale także metaforyczne, jak w instalacji „Memento Mori”.
„Memento Mori”
„Memento Mori” to instalacja składająca się z 12 mozaik, czerwonego dywanu, świecy oraz eksperymentalnej cyfrowej rekonstrukcji hymnów bizantyjskich. Współpracując z Centrum Badań nad Muzyką i Akustyką Komputerową Uniwersytetu Stanforda oraz Wydziałem Sztuki i Historii Sztuki, artystka stworzyła dźwiękowe doświadczenie, które dodatkowo podkreśla atmosferę refleksji nad przemijaniem.
Instalacja składa się z dwóch symetrycznych grup mozaik. Pierwsza przedstawia stopniowo konstruującą się ludzką formę – metaforę życia, które powoli się składa w całość. Druga, umieszczona naprzeciwko, ukazuje proces odwrotny – stopniowy rozpad i zanikanie, aż do momentu całkowitego zniknięcia w ostatnim kadrze. Mozaiki na podłodze symbolizują to, co po nas pozostaje – ślady istnienia, ale także ulotność materii wobec trwałości emocji i pamięci.
W centrum instalacji umieszczony został długi dywan, tworzący symboliczny korytarz prowadzący do zapalonej świecy na końcu sali. Świeca ta, przy akompaniamencie śpiewów bizantyjskich, staje się wizualnym i dźwiękowym przypomnieniem o kruchości życia i nieuchronności śmierci.
Melissourgaki w swojej twórczości nie tylko koncentruje się na formie i estetyce, ale także na głębokiej warstwie filozoficznej i emocjonalnej. Jej instalacje stanowią doświadczenie zarówno wizualne, jak i duchowe, skłaniając odbiorców do refleksji nad czasem, tożsamością i przemijaniem.
Eleni Sapountzis, MA Historia Sztuki
Kurator Miejskiej Galerii Malevizi
25.02.2025 Stockholm